Ligh Post on Western Genre films

વેસ્ટર્ન ક્લાસિક્સની મજા

મને કોરોનાકાળમાં ડૂબતા મનને ઠેકાણે રાખવા જાતજાતનાં દોહદ ઊપડતાં રહ્યાં છે. લેટેસ્ટ દોહદ છે વેસ્ટર્ન જોનરની ફિલ્મો જોવાનું. ખાસ કરીને ક્લિન્ટ ઈસ્ટવુડ અને ડિરેક્ટર સર્જિયો લિયોનીની ફિલ્મો. ‘ગુડ બૅડ ઍન્ડ અગ્લી’ અથવા ‘ફૉર અ ફ્યુ ડૉલર્સ મોર’ જેવી ડૉલર્સ ટ્રિલૉજીની પહેલાં જોયેલી ક્લાસિક વેસ્ટર્ન્સ અને કેટલીક પહેલાં જોવાની રહી ગયેલી વેસ્ટર્ન્સ. આહા! બે’ક કલાકનો જલસો હોય, બાપુ. જોઈને આંખો ઠરે એવો માહોલ હોય.

સુક્કાભઠ્ઠ ને વેરાન પહાડી પ્રદેશમાંથી પસાર થતી સ્ટીમ એન્જિનવાળી ટ્રેન હોય. 19મી સદીના અમેરિકાનું ટિપિકલ નિરાંતવું ગામડું હોય. ગામડામાં વિશાળ ઘંટવાળું દેવળ હોય. ઊંચા સ્તંભો પર બેસાડેલી પાણીની ટાંકી હોય. ગામડાની વચ્ચેથી કાચી લાલ માટીનો રસ્તો પસાર થતો હોય. એની બેય બાજુએ મધ્યયુગીન બાંધણીવાળાં બેઠાઘાટનાં મકાનો હોય, જે મહદંશે ઘૂંટણસમાણા લાકડાના માંચડા પર ઊભાં હોય. એ મકાનોની આસપાસ મેલાઘેલા ઘેરદાર વિક્ટોરિયન ટાઈપ્સ ગાઉનમાં ફરતી ભરાવદાર સ્ત્રીઓ હોય. એમાંથી એકાદ મકાનમાં જૂની બૅન્ક હોય અને એકાદમાં લાકડાનું ઍન્ટિક ફર્નિચર ધરાવતું ટિપિકલ ટૅવર્ન (જૂની ઢબનું પબ) હોય. એ ટૅવર્નમાં કરડા ને કદરૂપા વિચિત્રવીર્યોને બીયર ને વ્હીસ્કી પીરસતી રૂપાળી કન્યાઓ હોય, જેમની ક્લીવેજ ટેક્સસની ખીણો જેવી નયનરમ્ય લાગતી હોય.

રસ્તાના છેક છેડે ક્ષિતિજે રાતી ઝાંયવાળો રેતાળ પ્રદેશ નજરે ચડતો હોય. ડૂબતા સૂરજની પશ્ચાદભૂમાં હણહણતો અશ્વ ગામમાં પ્રવેશતો હોય. એના પર સવાર હોય માથે કાઉબૉય જેવી હૅટ પહેરીને અને ખભે કારતૂસનો હારડો વીંટાળીને બેઠેલો ગ્રીક ગૉડ જેવો બાઉન્ટી હન્ટર (જેમના માથે ઈનામ હોય એવા ડાકુ-બહારવટિયાને પકડીને કાનૂનને હવાલે કરનાર જવાંમર્દ). બહુ ઓછું બોલતા અને બુઝાઈ ગયેલી સિગરેટ ચૂસ્યા કરતા હીરોનું વ્યક્તિત્વ ઉભારવા રહસ્ય ને રોમાંચ ઘૂંટતું સૂરીલું મ્યુઝિક હોય. આ ઉપરાંત, આઉટલૉઝ તરીકે ઓળખાતા નિષ્ઠુર ગુનેગારોની ટોળકી હોય. કીડામકોડાની જેમ માણસોને માર્યા પછી ધુમ્રસેર ઓકતી રિવૉલ્વરો પર ક્રૂર સ્મિત સાથે મરાતી મર્દાના ફૂંકો પણ હોય.

આ અને આવું તો ઘણુંબધું હોય, જે હકીકતમાં સાઠના ને સિત્તેરના દાયકાની વેસ્ટર્ન ક્લાસિક ફિલ્મોનું બિલ્ડિંગ મટીરિયલ છે. જોકે આમાં સૌથી વધુ ઈન્ટરેસ્ટિંગ વાત હોય તો એ છે એક અનોખો સીન. કાઉબૉય કે બાઉન્ટી હન્ટર હીરોએ બધા આઉટલૉઝને ફૂંકી માર્યા હોય અને વેરાન વગડામાં હીરો ને વિલન બેય એકલા બચ્યા હોય ત્યારે એ સીન આવે. લગભગ દરેક વેસ્ટર્નમાં આવે - થોડાઘણા ફેરફાર સાથે. એ સીનમાં ખજાનો કે બૅન્કલૂટના ડૉલર્સની કોથળીઓ લાદેલા એકાદ ઘોડો પણ હોય.

છેવટે હીરો કે વિલન બેમાંથી કોઈ એક જણ પ્રસ્તાવ મૂકે કે તું મને પહેલો શૂટ કરે તો આ ડૉલર્સ તારા. બન્ને ઈમાનદારીથી એ શરતનું પાલન કરવા એકમેકથી વિરુદ્ધ દિશામાં દસ-પંદર ડગલાં દૂર જાય. પછી એકમેક તરફ ફરે. આપણા ઢેનટેણેનની જેમ વ્હીસલ જેવું વેસ્ટર્નનું સિગ્નેચર મ્યુઝિક તેજ થાય. હીરો ને વિલનની આંખોના, કમરપટ્ટે ખોસેલી એમની રિવૉલ્વરોના અને એ રિવૉલ્વર પાસે ધ્રૂજતી એમની આંગળીઓના ક્લોઝ-અપ્સ દેખાય. આકાશમાં મોતનાં ફરિશ્તાની જેમ ચકરાવા લેતાં ગીધ દેખાય. ટેન્શનથી તરબોળ એવી હાઈ વોલ્ટેજ થ્રિલિંગ મોમેન્ટ્સ ક્રિયેટ થાય.

આપણને ખબર હોય કે અંતે સાલું શું થવાનું છે તોય આપણામાં અડ્રેનલિન રશ આવી જાય. આખરે, પાનબાઈએ વીજળીના જે ચમકારે મોતી પરોવેલાં એવા જ ચમકારામાં બેયની રિવૉલ્વરો ખેંચાય. બે ધડાકા સંભળાય. વિલન ઊછળીને ઊંધો પડે. હીરો શાંત અને સ્વસ્થ ચહેરે રિવૉલ્વરની નાળીને ફૂંક મારી, આંગળીઓમાં એને સ્ટાઈલથી ગોળ ફેરવીને કમરપટ્ટામાં પાછી મૂકે. ખેલ ખતમ પૈસા હજમ.

આવું બધું હવે જોવા નથી મળતું. જોવું જ હોય તો ઈન્ટરનેટના ટાઈમ મશીનમાં પેસીને સાઠના ને સિત્તેરના દાયકામાં જવું પડે. જોકે હજી એક કમાલની ચીજ તો કહેવાની રહી જ ગઈ. આ વેસ્ટર્ન જોનરની ફિલ્મો સર્ચ કરતાં કરતાં અચાનક નજર સામે એક શબ્દપ્રયોગ આવ્યોઃ સ્પૅઘેટી વેસ્ટર્ન. થયું, આ વળી શું હશે? રહેવાયું નહીં એટલે ગૂગલની મશાલ ચેતાવી. અને સ્પૅઘેટી વેસ્ટર્નનો જે અર્થ મળ્યો એ જાણીને જબરું કૌતુક થયું.

વાત એમ છે કે સર્જિયો લિયોનીની સફળ વેસ્ટર્ન ફિલ્મોની ફૉર્મ્યુલા ઉઠાવીને ઈટાલિયન ડિરેક્ટરોએ ઈટાલીમાં વેસ્ટર્ન ફિલ્મોનો ફાલ ઉતાર્યો હતો. એ બધી આપણા મિથુને ઊટીમાં બનાવેલી ફિલ્મોની જેમ લો બજેટ હતી. વળી, એમાં મહદંશે ક્લિન્ટ ઈસ્ટવુડ જેવા દેખાતા ઈટાલિયન હીરોને લેવામાં આવતા હતા. આવી ફિલ્મોને અમેરિકન ક્રિટિક્સે સ્પૅઘેટી વેસ્ટર્ન તરીકે ઓળખાવી. સ્પૅઘેટી એટલે પરંપરાગત ઈટાલિયન નૂડલ પાસ્તા અને સ્પૅઘેટીરસિયા ઈટાલિયનોની વેસ્ટર્ન એટલે સ્પૅઘેટી વેસ્ટર્ન.

આમ તો સર્જિયોએ વેસ્ટર્ન ફિલ્મો બનાવી એ પહેલાં પણ યુરોપમાં વેસ્ટર્ન જોનરની ફિલ્મો બનતી હતી. એ યુરોપિયન વેસ્ટર્ન તરીકે ઓળખાતી હતી. જોકે ઈટાલિયનોએ ધડાધડ સસ્તી ફિલ્મોનું એસેમ્બ્લી લાઈન પ્રૉડક્શન તો સર્જિયો લિયોનીની ડૉલર્સ ટ્રિલૉજી પરથી ‘પ્રેરણા’ લઈને જ શરૂ કરેલું. આવી ચોરી ભારતમાંય થઈ છે. જેમ કે ખોટે સિક્કે અને ઝલઝલા જેવી ફિલ્મો. થોડીક વધારે બની હોત તો એને પણ ઢોસા વેસ્ટર્ન કે ગાજર કા હલવા વેસ્ટર્ન કે ચપાતી વેસ્ટર્ન જેવાં લેબલો મળ્યાં હોત. ☺️

જોકે સર્જિયોએ પોતે પણ મહાન જપાની ડિરેક્ટર અકીરા કુરોસાવાની યોજિમ્બો નામની ફિલ્મ પરથી ઉઠાંતરી કરીને અ ફિસ્ટફુલ ઑફ ડૉલર્સ બનાવી હતી. પછી અકીરા કુરોસાવાએ એને કહ્યું કે આ તો મારી ફિલ્મ છે ત્યારે સર્જિયોએ એમને કમાણીમાંથી અમુક ટકાનો ભાગ આપ્યો હતો.

એનીવે, આ તો એમ જ જરા #સ્પૅઘેટી_ઉજાગરા (જેમાં સ્પૅઘેટી ઉર્ફે નૂડલ્સ ખવાય એટલે) થાય છે એનું પરિણામ છે આ પોસ્ટ.